Các ngành kinh tế biển tại Việt Nam

1. Du lịch và dịch vụ biển

Theo thống kê từ Tổng cục Du lịch, giai đoạn 2010 – 2019 (trước đại dịch Covid- 19), lượng khách đến các địa phương ven biển luôn tăng nhanh hơn tốc độ tăng trưởng bình quân của cả nước, đạt mức tăng 13,6%/năm với khách quốc tế và 12,3%/năm với khách nội địa. Trong năm 2019, lượng khách quốc tế đến các tỉnh ven biển chiếm 71,9% tổng lượng khách quốc tế đến Việt Nam; lượng khách nội địa đến các tỉnh ven biển chiếm 59% tổng lượng khách nội địa; tổng thu từ khách du lịch của 28 tỉnh, thành phố ven biển chiếm 67% tổng thu từ khách du lịch cả nước. Số buồng lưu trú ở các tỉnh ven biển cũng chiếm tới 2/3 tổng số buồng lưu trú cả nước; phần lớn các khách sạn 4 – 5 sao cũng tập trung ở các tỉnh, thành phố ven biển. Nhiều khu nghỉ dưỡng ven biển đã giành được những giải thưởng danh giá của các tổ chức du lịch uy tín thế giới…

2. Kinh tế hàng hải

Hàng hải: về tuyến vận tải biển, hiện đã thiết lập được 25 tuyến vận tải quốc tế, trong đó ngoài các tuyến nội Á, khu vực phía Bắc đã khai thác 2 tuyến đi Bắc Mỹ, phía Nam đã hình thành được 16 tuyến tàu xa đi Bắc Mỹ và Châu Âu vượt trội hơn các nước khu vực Đông Nam Á (chỉ sau Malaysia và Singapore).

Hệ thống cảng biển Việt Nam hiện có 286 bến cảng, phân bố theo 6 nhóm cảng biển, tổng chiều dài cầu cảng hơn 96 km, hạ tầng đáp ứng được lượng hàng thông qua hơn 692 triệu Tấn năm 2020. Đã hình thành các cảng cửa ngõ kết hợp trung chuyển quốc tế tại khu vực phía Bắc và phía Nam; tiếp nhận thành công tàu container đến 132.000 DWT tại khu bến Lạch Huyện (Hải Phòng), đến 214.000 DWT tại khu bến Cái Mép (Thành phố Hồ Chí Minh). Hầu hết các cảng gắn liền với các trung tâm, các vùng kinh tế lớn của cả nước đã hình thành các cảng biển lớn với vai trò là đầu mối phục vụ xuất nhập khẩu hàng hóa và tạo động lực phát triển toàn vùng như: Quảng Ninh, Hải Phòng gắn với vùng kinh tế trọng điểm phía Bắc, Nghi Sơn (Hà Tĩnh), Huế, Đà Nẵng, Quảng Ngãi, Gia Lai gắn với vùng kinh tế trọng điểm miền Trung, Khánh Hòa, TP. Hồ Chí Minh, Đồng Nai gắn với vùng kinh tế động lực Đông Nam bộ, Cần Thơ, Tây Ninh, An Giang gắn với vùng kinh tế trọng điểm đồng bằng sông Cửu Long.

Về quy mô chất lượng: Hệ thống cảng biển Việt Nam giai đoạn vừa qua đã được chú trọng đầu tư với quy mô, công nghệ hiện tại vươn tầm quốc tế đặc biệt là hệ thống cảng container (02 cảng biển lớn của Việt Nam là Hải Phòng và TP Hồ Chí Minh đều nằm trong top 50 cảng container lớn trên thế giới)[1].

3. Khai thác dầu khí và các tài nguyên khoáng sản biển khác

Khai thác dầu khí trong nước

Hoạt động khai thác dầu khí trong nước đã được bắt đầu từ năm 1986 với mỏ Bạch Hổ, dần phát triển và lớn mạnh với liên tiếp các mỏ có trữ lượng lớn được đưa vào sau đó như Đại Hùng, Rạng Đông, Ruby, Sư Tử Đen, Rồng, Tê Giác Trắng, Thiên Ưng, Cá Tầm đối với dầu, Lan Tây, Lan Đỏ, Rồng Đôi, Hải Thạch Mộc Tinh… và gần đây là Phong Lan Dại đối với khí. Sản lượng khai thác dầu đạt đỉnh vào năm 2004, chủ yếu do các mỏ lớn nhất như Bạch Hổ, Sư Tử Đen, Hải Sư Trắng, Hải Sư Đen đều ở trong giai đoạn khai thác đỉnh.

Giai đoạn 2006 – 2015, toàn ngành dầu khí đóng góp trung bình 20 – 25% tổng thu NSNN, 18 – 25% GDP cả nước. Từ sau năm 2015, ngành dầu khí liên tục phải đối mặt với hàng loạt thách thức, khó khăn bởi những bất ổn của nền kinh tế, áp lực giá dầu giảm sâu, đại dịch COVID-19, các cuộc xung đột địa chính trị, đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu… Petro Việt Nam vẫn đóng góp trung bình 10 – 13% GDP cả nước; chiếm tỷ trọng 9 – 11% tổng thu NSNN và chiếm 16 – 17% tổng thu ngân sách Trung ương.

Có thể thấy, ngành dầu khí đã trở thành ngành kinh tế đặc biệt, là công cụ điều tiết kinh tế vĩ mô quan trọng của Chính phủ và là ngành có nhiều đóng góp quan trọng trong việc giải quyết các vấn đề kinh tế-xã hội của đất nước. Rất nhiều dự án, nhà máy công nghiệp của ngành dầu khí như NMLD Dung Quất, Cụm Khí-Điện-Đạm Cà Mau, Nhà máy Nhiệt điện Vũng Áng 1, Nhà máy Nhiệt điện Thái Bình 2… triển khai ở đâu thì những nơi đó đều có kết quả phát triển kinh tế-xã hội khả quan. Năm 2023, đóng góp ngân sách 6 tháng đàu năm đạt 78,3 nghìn tỷ đồng (30/7/2023); tổng doanh thu toàn Tập đoàn Dầu khí Việt Nam theo kế hoạch đạt 677,7 nghìn tỷ đồng (10/10/2023).

Khai thác dầu khí ở nước ngoài

Sản lượng dầu khai thác tại nước ngoài bắt đầu đóng góp từ năm 2006 với dự án PM- 304. Đến thời điểm hiện tại đã có 5 dự án được đưa vào khai thác, bao gồm PM- 304, SK- 305 (Malaysia), Peru 67 (Peru), Nhenhetxky (LB Nga) và Bir Seba (Algeria). Tuy nhiên, sản lượng khai thác tại nước ngoài chủ yếu do dự án khai thác tại cụm mỏ Nhenhetxky mang lại, chiếm khoảng 70% tổng sản lượng. Tính đến thời điểm hiện tại, các dự án nước ngoài đã khai thác được 13,6 triệu tấn dầu. Năm 2020, sản lượng khai thác dầu ở nước ngoài đạt 1,82 triệu tấn.

Song song với việc đầu tư phát triển ở trong nước, PVN đã tích cực tìm kiếm, mở rộng đầu tư sang các nước tại các khu vực Châu Á, Châu Âu, Châu Phi, và Châu Mỹ. Từ năm 1999 đến nay, PVN đã thực hiện 32 dự án, hợp đồng dầu khí tại nước ngoài, trong đó dự án xây dựng được bằng đàm phán trực tiếp với nước chủ nhà và đàm phán với các đối tác chiếm chủ yếu (75%), dự án xây dựng thông qua đấu thầu cạnh tranh chiếm tỷ lệ thấp (25%).

4. Nuôi trồng và khai thác hải sản

Đến nay, ở nước ta đã thống kê được khoảng 40 loại nghề khai thác thủy sản khác nhau, được xếp vào 9 họ nghề chủ yếu. Trong đó, nghề lưới rê chiếm tỷ trọng lớn nhất trong cơ cấu nghề, với khoảng 33,2%; nghề lưới kéo vẫn chiếm tỷ trọng khá lớn, chiếm khoảng 18,6%; Nghề câu chiếm khoảng 16,8%; các nghề khác chiếm khoảng 14,1%; Nghề lưới vây chiếm khoảng 6,5% và chiếm tỷ trọng không đáng kể trong cơ cấu nghề khai thác thủy sản là các nghề lưới vó, mành chụp, nghề cố định.

Riêng đối với nghề khai thác cá ngừ đại dương, theo số liệu thống kê của dự án do WCPFC hỗ trợ cho thấy, tổng số tàu cá làm các nghề khai thác cá ngừ đại dương năm 2019 là trên 7.688 tàu cá, trong đó 3.248 tàu làm nghề câu (bao gồm cả câu vàng và câu tay cá ngừ đại dương), 2.156 tàu lưới rê và 2.284 tàu lưới vây cá ngừ đại dương.

Giai đoạn 2010 – 2020, tổng sản lượng khai thác thủy sản tăng liên tục qua các năm, từ 2010 đạt 2,414 triệu tấn, đến năm 2020 đạt 3,861 triệu tấn, tốc độ tăng trưởng bình quân trong giai đoạn 2010-2020 đạt 4,8%/năm.

Sản lượng khai thác thủy sản vùng biển trong giai đoạn 2010 – 2020 có tốc độ tăng khá nhanh, đạt khoảng 5,1%/năm. Trong đó, sản lượng khai thác năm 2010 là 2,22 triệu tấn đã tăng lên 3,66 triệu tấn vào năm 2020. Trong cơ cấu sản lượng khai thác, sản lượng cá biển luôn chiếm tỷ trọng lớn, năm 2020 sản lượng cá biển chiếm gần 82% sản lượng khai thác.

Riêng đối với sản lượng khai thác cá ngừ đại dương, theo số liệu thống kê của dự án do WCPFC hỗ trợ cho thấy, tổng sản lượng khai thác cá ngừ đại dương trong vùng đặc quyền kinh tế của Việt Nam năm 2019 là khoảng 109.314 tấn, giảm 9,3% so với năm 2018. Trong đó, cá ngừ sọc dưa khoảng 87.357 tấn (chiếm 80%), cá ngừ vây vàng là 19.499 tấn (chiếm 18%) và cá ngừ mắt to khoảng 2.458 tấn (chiếm 2%).

Cùng với sự gia tăng tổng sản lượng khai thác, sản lượng khai thác ở các vùng khơi cũng đang ngày càng có chiều hướng tăng nhanh và chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu sản lượng.

Năm 2020, tổng sản lượng khai thác vùng ven bờ khoảng 0,317 triệu tấn, chiếm 8,6%; vùng lộng khoảng 0,490 triệu tấn, chiếm 13,4%, vùng khơi khoảng 2,859 triệu tấn chiếm 78% tổng sản lượng khai thác vùng biển.

Giai đoạn 2010-2020, cùng với sự phát triển về đội tàu cá và sự gia tăng về sản lượng khai thác thủy sản, giá trị sản xuất lĩnh vực khai thác thủy sản cũng có xu hướng gia tăng liên tục qua từng năm, giá trị sản xuất khai thác thủy sản theo giá so sánh năm 2010 tăng từ 58,8 nghìn tỷ đồng (2010) lên 108 nghìn tỷ đồng (2020). Tốc độ tăng trưởng bình quân giá trị sản xuất khai thác thủy sản giai đoạn 2010-2020 đạt 6,3%/năm; tuy nhiên tỷ trọng giá trị KTTS trong ngành thủy sản lại có xu hướng giảm từ chiếm 37,9% năm 2010 xuống còn 36,1% năm 2020.

Xuất khẩu thuỷ sản khai thác ở biển năm 2020 của Việt Nam đạt 3,2 tỷ USD tăng 1,2% so với cùng kỳ năm 2019. Tổng diện tích nuôi trồng thủy sản năm 2023 đạt 9,5 triệu m³ lồng nuôi biển. Trong đó, nuôi biển tăng 5,5%, bao gồm: 4,3 triệu m³ lồng nuôi cá biển; 5,2 triệu m³ lồng nuôi tôm hùm và 57 nghìn ha nuôi nhuyễn thể. Tổng sản lượng nuôi biển đạt 789,8 nghìn tấn, tăng 10,1% so với năm 2022, gồm: Cá biển 46 nghìn tấn; tôm hùm 3,8 nghìn tấn; nhuyễn thể 440 nghìn tấn; đối tượng khác 300 nghìn tấn. Nuôi nước lợ đạt tổng diện tích khoảng 920 nghìn ha, sản lượng 1,496 triệu tấn, trong đó tôm sú đạt 274 nghìn tấn và tôm thẻ chân trắng đạt 845 nghìn tấn. Các sản phẩm HSXK đạt giá trị cao là cá biển, tôm, mực, bạch tuộc và cua ghẹ. Đã xuất khẩu tới 115 thị trường trên thế giới, Trong đó Mỹ, Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc, EU, ASEAN lần lượt là những thị trường có trị giá xuất khẩu lớn nhất.

5. Công nghiệp ven biển

Công nghiệp ven biển có thể hiểu là các ngành công nghiệp phân bổ ở các tỉnh ven biển. Theo đó, công nghiệp ven biển hiện nay tập trung chủ yếu ở các khu kinh tế ven biển. Hiện đã có 18 khu kinh tế ven biển được phát triển trên cả nước. Nhiều khu kinh tế như Khu kinh tế Nghi Sơn, Khu kinh tế mở Chu Lai, Khu kinh tế Đình Vũ – Cát Hải… đã phát triển mạnh, trở thành hạt nhân tăng trưởng không chỉ tại địa phương mà của cả khu vực.

Tính đến thời điểm hiện tại, 28 địa phương ven biển đã xây dựng được 18 khu kinh tế ven biển, chỉ còn 1 khu kinh tế chưa được thành lập là Khu kinh tế Ninh Cơ (Nam Định) với diện tích quy hoạch 13.950 ha.18 khu kinh tế ven biển đã được thành lập có tổng diện tích đạt 857,6 nghìn ha (kể cả diện tích mặt biển). Trong đó diện tích đất liền khoảng 568,4 nghìn ha (chiếm 1,68% tổng diện tích), gồm khoảng 99,2 nghìn ha được quy hoạch để phát triển các khu chức năng (khu phi thuế quan khoảng 8,6 nghìn ha, khu công nghiệp trong khu kinh tế: khoảng 39,8 nghìn ha; khu chức năng sản xuất thương mại, du lịch, dịch vụ: khoảng 53,8 nghìn ha).

Các khu kinh tế này đã thu hút 254 dự án đầu tư nước ngoài với tổng vốn đăng ký là 42 tỷ USD và 1.079 dự án đầu tư trong nước với tổng vốn đầu tư khoảng 805,2 nghìn tỷ đồng. Tổng cộng đã có khoảng 60,4 nghìn ha đất đã được nhà đầu tư xây dựng hạ tầng, cơ sở sản xuất, và đi vào vận hành kinh doanh. Tổng diện tích đất đã cho thuê để thực hiện các dự án đầu tư sản xuất trong khu kinh tế ven biển đạt khoảng 44,1 nghìn ha, chiếm khoảng 45% tổng diện tích đất dành cho sản xuất công nghiệp, du lịch, dịch vụ trong khu kinh tế ven biển. Đáng chú ý, nhiều dự án đầu tư vào các khu kinh tế ven biển là thuộc các lĩnh vực sản xuất công nghiệp quan trọng, có quy mô lớn như lọc hóa dầu, liên hợp gang thép, cơ khí công nghiệp nặng, sản xuất động cơ ô tô, sản xuất điện…

Các khu kinh tế ven biển đã bước đầu phát huy vai trò, góp phần tạo động lực thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội của các địa phương ven biển và các vùng kinh tế, tạo ra hàng trăm nghìn việc làm trực tiếp và gián tiếp chủ yếu cho lực lượng lao động các địa phương ven biển, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, giúp nâng cao thu nhập và đời sống người dân địa phương.

Cơ cấu kinh tế nhiều tỉnh, thành phố ven biển đã dịch chuyển mạnh từ nông nghiệp và tiểu thủ công nghiệp sang dịch vụ (trọng tâm là dịch vụ du lịch, nghỉ dưỡng); đồng thời, hình thành các trung tâm công nghiệp quan trọng của cả nước như Liên hợp lọc hoá dầu Nghi Sơn, Trung tâm nhiệt điện Vĩnh Tân, Khí-điện-đạm Cà Mau,… Cơ cấu lao động các tỉnh, thành phố ven biển cũng đã dịch chuyển từ nông nghiệp, ngư nghiệp sang dịch vụ và công nghiệp. Công tác đào tạo nghề và hướng nghiệp phát triển mạnh ở một số địa phương như Quảng Ninh, Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh…

Mặt khác, đầu tư phát triển hạ tầng khu kinh tế ven biển, trong đó có đầu tư nước ngoài đã góp phần hiện đại hóa hệ thống kết cấu hạ tầng cho các địa phương có biển, vùng kinh tế và tạo sự kết nối giao thông, hạ tầng trên phạm vi cả nước, mang lại hiệu quả tích cực cho sự phát triển của khu vực. Việc kết hợp phát triển khu kinh tế, khu công nghiệp ven biển kết hợp với xây dựng khu kinh tế-quốc phòng vùng biển, đảo cũng đã được chú trọng, góp phần tích cực vào việc củng cố quốc phòng, an ninh, bảo vệ vững chắc chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc.

Ngoài ra, vị trí của các khu kinh tế ven biển có vai trò tạo thành các trung tâm kinh tế của vùng, địa phương có biển, gắn liền với cảng biển, sân bay, tạo điều kiện tốt cho giao lưu kinh tế, thương mại, dịch vụ, phát triển nguồn nhân lực. Sự hình thành các khu kinh tế ven biển đã góp phần thúc đẩy quá trình đô thị hoá ở vùng ven biển và bước đầu hình thành “Chuỗi đô thị ven biển” với gần 600 đô thị, chiếm khoảng 8% số lượng đô thị cả nước với dân số khoảng 19 triệu người, thể hiện rõ nhất ở ven biển Trung và Nam Trung Bộ. Một số khu nghỉ dưỡng, khu giải trí, lưu trú hiện đại đã được xây dựng xung quanh các khu kinh tế ven biển, góp phần thúc đẩy các hoạt động du lịch, cũng như cung cấp chỗ ở thường xuyên cho các chuyên gia, nhà quản lý doanh nghiệp từ nhiều nơi trên thế giới đến sinh sống và làm việc lâu dài tại các khu kinh tế. Trong dài hạn, các khu này sẽ trở thành đô thị với cư dân có trình độ cao làm việc trong các khu kinh tế.

Mô hình “cảng-đô thị-biển” được áp dụng thành công, đi đúng hướng tại nhiều địa phương. Bộ mặt nhiều tỉnh, thành phố đã thay đổi căn bản như Quảng Ninh, Hải Phòng, Đà Nẵng, Gia Lai, Dak Lak, Khánh Hoà, Thành phố Hồ Chí Minh… và trở thành địa phương có các trung tâm đô thị thu hút nhiều người từ các vùng, miền của đất nước về làm ăn, sinh sống, thay vì xu hướng tập trung vào hai đô thị lớn như Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh trước đây.

6. Năng lượng tái tạo và các ngành kinh tế biển mới

Năng lượng tái tạo trên biển Việt Nam rất đa dạng (năng lượng bức xạ, gió, sóng, thủy triều, nhiệt, sinh học…). Trong những năm qua, các nguồn năng lượng gió, mặt trời trên đất liền và biển ven bờ đã được đầu tư nghiên cứu. Nhiều công trình nghiên cứu các trạm phát điện tổng hợp gồm điện mặt trời và điện gió đã được nghiên cứu áp dụng (như tại Bạch Long Vĩ, Cồn Cỏ, Cù Lao Chàm…).

Các tỉnh Gia Lai, Ninh Thuận và Lâm Đồng đã và đang đi tiên phong trong triển khai một số dự án phong điện. Ngành công nghiệp điện gió mới bắt đầu khởi sắc vào năm 2019 tại Việt Nam, mặc dù không ngoạn mục như năng lượng mặt trời. Tuy nhiên, với những nỗ lực đầu tư và nghiên cứu, cùng với việc tận dụng những nguồn năng lượng tái tạo tiềm năng này, Việt Nam hy vọng sẽ phát triển nguồn năng lượng bền vững và thân thiện với môi trường trong tương lai.

Phát triển điện gió ngoài khơi có một số lợi ích lớn vì vùng biển ngoài khơi thường có gió mạnh và ổn định hơn so với vùng đất liền và ven bờ, có khả năng sản xuất năng lượng điện lớn hơn và ổn định hơn. Khi phát triển điện gió ngoài khơi, không gian rộng lớn trên biển cho phép xây dựng một số lượng lớn các cột điện gió. Trong khi đó, ở các khu vực ven bờ và gần bờ, không gian có hạn chế hơn, chiếm nhiều đất đai canh tác nuôi trồng thủy sản và có nhiều hạn chế pháp lý, môi trường và xã hội. Các cột điện gió ngoài khơi được đặt xa bờ biển, do đó tiếng ồn và tầm nhìn gây ra bởi chúng ít ảnh hưởng đến dân cư và cảnh quan ven biển. Việc đặt cột điện gió ngoài khơi giúp tránh va chạm với các hoạt động khác trên biển như giao thông hàng hải, đánh cá và du lịch biển. Điều này giúp đảm bảo an toàn và giảm xung đột giữa các ngành công nghiệp khác nhau. Tuy nhiên, việc phát triển điện gió ngoài khơi cũng đặt ra một số thách thức, bao gồm chi phí đầu tư ban đầu cao, khó khăn trong việc vận chuyển và lắp đặt, và yêu cầu quản lý môi trường biển và tài nguyên sinh thái. Việc đánh giá kỹ lưỡng và quản lý bền vững là cần thiết để đảm bảo rằng lợi ích của điện gió ngoài khơi được tối đa hóa và các tác động tiêu cực được giảm thiểu. Để đáp ứng nhu cầu phát triển năng lượng tái tạo và giảm phụ thuộc vào các nguồn năng lượng hóa thạch, Chính phủ đang xem xét khả năng phát triển các dự án điện gió ngoài khơi. Trung bình mỗi 1 MW điện gió sẽ chiếm khoảng 18,6 ha biển. Dựa vào kịch bản quy hoạch tính toán khả năng sử dụng không gian biển để phát triển điện gió ngoài khơi ở Việt Nam. (i) Kịch bản cao phục vụ điều hành: Đến năm 2030, có khoảng 6.000 MW điện gió ngoài khơi sẽ đi vào hoạt động, chiếm dụng khoảng 130.200 ha biển. Trong giai đoạn 2031-2050, công suất sẽ tăng thêm khoảng 80.000 MW, tương đương với việc sử dụng thêm 1.488.000 ha biển. (ii) Kịch bản cao: Đến năm 2030, có khoảng 4.000 MW điện gió ngoài khơi đi vào hoạt động, chiếm dụng khoảng 74.400 ha biển vào năm 2030. Giai đoạn 2031 – 2050, công suất sẽ tăng thêm khoảng 79.500 MW, tương đương với việc sử dụng thêm 1.478.700 ha biển. (iii) Kịch bản phụ tải cơ sở: Giai đoạn 2021 – 2030, không có dự án điện gió ngoài khơi nào tham gia hệ thống điện. Giai đoạn 2031 – 2050, sẽ phát triển với tổng công suất là 46.000 MW, tương đương với nhu cầu diện tích mặt biển cần sử dụng là khoảng 855.600 ha. Dựa vào các kịch bản trên, đến năm 2030, diện tích mặt biển dự kiến sẽ cần sử dụng cho phát triển điện gió ngoài khơi ước tính khoảng 334.800 ha. Giai đoạn từ năm 2031 đến năm 2050, diện tích này dự kiến sẽ tăng lên từ 1.302.000 ha đến 1.701.900 ha. Như vậy, việc phát triển điện gió ngoài khơi sẽ tạo ra một áp lực lớn đối với việc sử dụng không gian biển. Đồng thời, nó cũng mở ra cơ hội cho Việt Nam tận dụng nguồn năng lượng tái tạo, giảm phụ thuộc vào nguồn năng lượng hóa thạch và thúc đẩy sự phát triển bền vững.

[1] Cục Thống kê (2022)

Các bài viết liên quan